انواع قراردادهای حقوقی و شناخت قراردادها یکی از موضوعات کلیدی برای هر کسی است که خرید و فروش انجام میدهد، ملکی اجاره میکند، پروژه میگیرد یا میدهد، با کارمند یا پیمانکار همکاری میکند، شراکت راه میاندازد، یا حتی در روابط خانوادگی توافقنامه مالی تنظیم میکند.
مشکل اینجاست که بسیاری از افراد فکر میکنند قرارداد فقط یک متن است و «هر قراردادی» با چند جمله کلی قابل حل است. در حالیکه نوع قرارداد، ساختار حقوقی تعهدات را تعیین میکند:اینکه چه حقی برای شما ایجاد میشود، چه تعهدی روی دوش شما میآید، در صورت تخلف چه ضمانت اجرایی دارید، و اختلاف احتمالی در چه مسیری حل میشود.
در این مقاله، انواع قراردادهای حقوقی را هم از منظر دستهبندی حقوقی (لازم/جایز، معین/نامعین، تملیکی/تعهدی و…) و هم از منظر کاربردهای واقعی (اجاره، خرید و فروش، کار، پیمانکاری، مشارکت و…) بررسی میکنیم.
علاوه بر معرفی هر نوع قرارداد، نکات اجرایی و بندهای کلیدی و اشتباهات رایج را هم میگوییم تا انتخاب شما دقیقتر شود.
این متن آموزشی است و جایگزین بررسی پرونده یا قرارداد شما نیست.
اگر قصد دارید قرارداد شما دقیق، کمریسک و قابل اجرا تنظیم یا بازبینی شود، میتوانید از وبسایت وکیل ماهر استفاده کنید.
همچنین برای خدمات تخصصی در تنظیم و بازبینی قراردادها، مسیر قراردادها میتواند کمک کند متن شما با توجه به موضوع و ریسکهای واقعی، حرفهای و اجرایی نوشته شود.
نکته: قرارداد فقط برای کسبوکار نیست. بسیاری از اختلافهای خانوادگی هم با «توافقنامههای مالی مبهم» تشدید میشود.
اگر موضوع شما در فضای خانواده است (توافق درباره مهریه، نفقه، جهیزیه، حضانت، یا توافقات طلاق)، استفاده از خدمات خانواده میتواند به تنظیم توافقنامههای دقیق و قابل اجرا کمک کند.
چرا شناخت انواع قراردادهای حقوقی مهم است؟
شما ممکن است یک معامله انجام دهید اما اگر نوع قرارداد را اشتباه انتخاب کنید، ابزارهای حقوقی شما محدود میشود.
مثلاً در یک همکاری پروژهای، اگر به اشتباه از قالب «قرارداد کار» استفاده کنید، تعهدات بیمهای و کارفرمایی ناخواسته ایجاد میشود.
یا اگر در یک انتقال مال ، به جای «بیع» از متن مبهم استفاده کنید، در اثبات مالکیت و اینکه قصد شما انعقاد چه عقدی بوده به مشکل میخورید.
شناخت انواع قراردادها کمک میکند:
- بدانید بهترین قالب حقوقی برای هدف شما چیست .
- بندهای حیاتی همان نوع قرارداد را فراموش نکنید .
- ریسکهای رایج را از ابتدا ببندید .
- اگر اختلاف پیش آمد، مسیر حل اختلاف و حق فسخ یا مطالبه خسارت را دقیقتر پیگیری کنید.
دستهبندیهای مهم در انواع قراردادهای حقوقی (مبانی پایه اما بسیار کاربردی)
قبل از معرفی قراردادهای رایج، چند دستهبندی حقوقی را بدانید. این دستهبندیها روی حقوق و تعهدات شما اثر مستقیم دارد.درک همین چند مفهوم، از بسیاری تصمیمهای اشتباه جلوگیری میکند.
۱) قراردادهای معین و نامعین
قراردادهای معین یعنی قراردادهایی که نام و چارچوب آنها در قانون مشخص است (مثل بیع، اجاره، صلح، هبه، جعاله، رهن، ضمان و…).
قراردادهای نامعین یعنی توافقهایی که عنوان مشخص قانونی ندارند اما در چارچوب قواعد عمومی قراردادها معتبرند (مثل بسیاری از قراردادهای استارتاپی یا توافقهای اختصاصی تجاری یا قرارداد مشارکت در ساخت ).
نکته عملی: اگر قرارداد شما نامعین است، باید بندهای عمومی مثل موضوع دقیق، تعهدات، ضمانت اجرا، فسخ، حل اختلاف و… را جدیتر و کاملتر بنویسید چون چارچوب آماده قانونی ، کمتر به کمک شما میآید و مبنای صدور رأی قاضی دادگاه و تفسیر آن قرارداد شماست .
۲) قراردادهای لازم و جایز
قرارداد لازم یعنی طرفین اصولاً نمیتوانند یکطرفه آن را بههم بزنند، مگر با شرط فسخ، اقاله، یا موارد قانونی.
قرارداد جایز یعنی امکان برهم زدن یکطرفه قرارداد وجود دارد .
این تفاوت روی امنیت و قابلیت برنامهریزی اثر دارد.
نکته عملی: در قراردادهای لازم، بندهای فسخ و انحلال قرارداد و به صورت کلی ضمانت اجرای آن بسیار حیاتی است.
اگر راه خروج را درست طراحی نکنید، ممکن است در قرارداد گیر بیفتید یا برای خروج ، متحمل هزینه سنگین مالی شوید .
۳) قراردادهای تملیکی و تعهدی
قرارداد تملیکی یعنی مالکیت منتقل میشود (مثلاً خرید و فروش).
قرارداد تعهدی یعنی طرفین تعهد به انجام کار یا پرداخت یا تحویل را در آینده میدهند (مثلاً پیمانکاری).
این تفاوت تعیین میکند شما در اختلاف باید «مالکیت» را اثبات کنید یا «تخلف از تعهد» را.
۴) قراردادهای الحاقی و قراردادهای مذاکرهای
قرارداد الحاقی یعنی یک طرف متن را آماده میکند و طرف دیگر فقط میپذیرد (مثل برخی قراردادهای خدماتی یا پلتفرمی).
در قراردادهای مذاکرهای، قرارداد و شرایط آن ، قابل چانهزنی است.
اگر قرارداد شما الحاقی است، باید روی بندهای ریسکی مثل محدودیت مسئولیت، فسخ، داوری، محرمانگی و هزینهها حساستر باشید زیرا که این قرارداد به شما تحمیل می گردد .
انواع قراردادهای حقوقی رایج در زندگی و کسبوکار (با کاربرد و نکات کلیدی)
در ادامه، مهمترین انواع قراردادهای حقوقی که در عمل بیشترین کاربرد را دارند معرفی میکنیم.
هدف این بخش این است که شما بدانید هر قرارداد برای چه کاری مناسب است و مهمترین بندهایی که باید در آن جدی گرفته شود چیست.
۱) قرارداد بیع (خرید و فروش)
قرارداد بیع، رایجترین قرارداد تملیکی است: انتقال مالکیت در برابر عوض معین (قیمت).
خرید و فروش ملک، خودرو، کالا، تجهیزات و… معمولاً ذیل بیع قرار میگیرد.
اما در عمل، اختلافها معمولاً از اینجا شروع میشود : مشخصات دقیق مورد معامله، زمان و نحوه تحویل،شرط سلامت کالا، ضمانت عیب، انتقال سند، تعهدات جانبی مثل بدهیها یا هزینهها.
بندهای کلیدی بیع:
مشخصات دقیق مال، ثمن و نحوه پرداخت، زمان تحویل، شرط فسخ در صورت عدم پرداخت یا عدم تحویل، تکلیف خسارت تأخیر در تحویل ، تکلیف انتقال رسمی و نحوه حل اختلاف.
۲) قرارداد اجاره (ملک، خودرو، تجهیزات)
اجاره یعنی واگذاری منافع مال در برابر اجارهبها برای مدت مشخص.
اختلافهای اجاره معمولاً به دلیل مبهم بودن پرداخت هزینه تعمیرات، خسارات، ودیعه، تمدید، تخلیه و دیرکرد پرداخت رخ میدهد.
اگر مدت و شرایط تمدید دقیق نباشد، در پایان دوره اختلاف تشدید میشود .
اکنون طبق قانون جدید الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیر منقول قراردادهای اجاره چنانچه بالاتر از دو سال نوشته شوند یا تمدید گرردند باید در سامانه ثبت گردند .
بندهای کلیدی اجاره:
مدت، مبلغ و زمان پرداخت، ودیعه و شرایط استرداد، مسئولیت تعمیرات اساسی و جزئی، شرایط تخلیه و فسخ، خسارت تأخیر، و نحوه تحویل و صورتجلسه.
۳) قرارداد پیمانکاری و پروژهای
پیمانکاری زمانی است که یک طرف انجام پروژه یا خدمت مشخصی را در زمان و کیفیت معین تعهد میکند.
این قرارداد در ساختوساز، طراحی، تولید محتوا، توسعه نرمافزار، تبلیغات، تأمین تجهیزات و… بسیار رایج است.
اختلافها غالباً از کیفیت، تأخیر، تغییرات پروژه و پرداختهای مرحلهای ایجاد میشود.
بندهای کلیدی پیمانکاری:
شرح دقیق خدمات و خروجی، برنامه زمانبندی (به صورت متن و فهرست مراحل)، معیار پذیرش،پرداخت مرحلهای مشروط به تحویل، بند تغییرات (Change Request)، خسارت تأخیر،
تضمین حسن انجام کار، و صورتجلسه تحویل.
اگر قرارداد پروژهای دارید و میخواهید بندهای تحویل و کیفیت و تغییرات دقیق و کمریسک نوشته شود، استفاده از خدمات تخصصی قراردادها میتواند جلوی اختلافهای رایج پیمانکاری را بگیرد.
۴) قرارداد مشارکت (شراکت مدنی)
مشارکتها یکی از پرریسکترین انواع قراردادهاست، چون اغلب با اعتماد و هیجان شروع میشود و با اختلاف تمام میشود.
مشارکت یعنی آوردههای طرفین (پول، تخصص، تجهیزات، برند، مکان و…) برای یک فعالیت مشترک به کار گرفته میشود.
اگر سازوکار مدیریت، حسابها، برداشتها و خروج شریک روشن نباشد، اختلاف شدید میشود.
بندهای کلیدی مشارکت:
تعریف آورده هر شریک و زمان ورود آن، سهم سود و زیان، مدیریت و حدود اختیارات،حساب مشترک و نحوه برداشت، گزارشدهی مالی، ورود شریک جدید، خروج شریک، انحلال و تسویه، ممنوعیت رقابت (در صورت نیاز) و حل اختلاف.
۵) قرارداد کار (روابط کارگر و کارفرما)
قرارداد کار زمانی است که شخصی در قبال مزد، تحت تبعیت و دستور کارفرما کار میکند.
مهمترین نکته این است که بسیاری از همکاریها در ظاهر «پروژهای» است، اما در عمل ویژگیهای قرارداد کار را پیدا میکند و آنوقت تعهدات بیمه، حقالسعی، سنوات و… مطرح میشود.
بندهای کلیدی قرارداد کار:
شرح وظایف، محل و ساعات کار، میزان مزد و مزایا، دوره آزمایشی (در صورت وجود)، محرمانگی،شرایط خاتمه همکاری، مرخصیها، نظم و انضباط و تعهدات.
۶) قرارداد نمایندگی، عاملیت، بازاریابی و کارگزاری
در این نوع قراردادها، یک طرف به نمایندگی از طرف دیگر اقدام میکند یا برای فروش/بازاریابی/انجام معامله کار میکند.
اختلافها معمولاً بر سر کمیسیون، محدوده اختیار، انحصار، گزارشدهی، و مدت همکاری شکل میگیرد.
اگر مرز اختیار روشن نباشد، ممکن است مسئولیتهای ناخواسته ایجاد شود.
بندهای کلیدی:
محدوده قلمرو و اختیار، میزان و زمان پرداخت کمیسیون، شرایط فسخ، محرمانگی،انحصاری یا غیرانحصاری بودن، و نحوه حل اختلاف.
۷) قرارداد صلح
صلح یکی از انعطافپذیرترین قراردادهای معین است و برای رفع اختلاف یا تنظیم روابط مالی بسیار استفاده میشود.
بسیاری از توافقنامههای تسویه حساب یا تقسیم مال یا تعیین تکلیف حقوق، در قالب صلح تنظیم میشود.
اما چون صلح انعطاف دارد، خطرش هم این است که اگر متن دقیق نباشد، میتواند حقهای مهمی را ناخواسته منتقل کند.
بندهای کلیدی:
موضوع صلح و محدوده آن، عوض یا بلاعوض بودن، شرایط فسخ (در صورت توافق)، اقرارها و اسقاطها، و نحوه اجرای تعهدات.
۸) قرارداد هبه (بخشش)
هبه یعنی بخشش مال به دیگری. در روابط خانوادگی و انتقالات درونخانواده، هبه زیاد دیده میشود.
نکته مهم این است که هبه در برخی شرایط قابلیت رجوع دارد و در برخی شرایط ندارد.
بنابراین اگر میخواهید مالی که به شما هبه شده است قابیلت روجوع نداشته باشد یا بالعکس، باید نوع انتقال و شرایطش دقیق تنظیم شود.
۹) قرارداد جعاله
جعاله یعنی یک نفر در مقابل انجام یک عمل، اجرت تعیین شده توسط جاعل را دریافت می کند . (مثل اینکه بگوید هر کس فلان کار را انجام دهد فلان مبلغ میدهم).
جعاله در برخی خدمات و پروژهها کاربرد دارد و انعطاف بالایی دارد.
اما باید دقیق باشد که عمل مورد نظر چیست و معیار تحقق آن چیست و چگونه عامل (کسی که کار را انجام می دهد) مستحق اجرت مقرر خواهد شد .
۱۰) قرارداد رهن (وثیقه)
رهن یعنی مالی وثیقه یک دین قرار میگیرد. در بسیاری معاملات، برای تضمین پرداخت یا انجام تعهد، وثیقه گرفته میشود.
قرارداد رهن اگر دقیق نباشد، هم برای راهن خطر دارد و هم برای مرتهن ابزار وصول را تضعیف میکند.
بندهای کلیدی:
مشخصات مال مرهونه، دینِ تضمینشده، شرایط فک رهن، حدود تصرفات، و تکلیف هزینهها.
۱۱) ضمان، حواله و کفالت
اینها قراردادهای تضمینی/انتقالی هستند که در معاملات و روابط مالی زیاد کاربرد دارند. ضمان یعنی شخص ثالث پرداخت را تضمین میکند.
حواله یعنی انتقال طلب یا بدهی در قالب خاص به دیگری .
کفالت یعنی تعهد به حضور شخص. هرکدام قواعد خاص دارند و اشتباه در انتخاب قالب میتواند مسئولیت سنگین ایجاد کند.
قراردادهای خانوادگی و توافقنامهها: قراردادهایی که کمتر جدی گرفته میشوند اما پرریسکاند
در کنار قراردادهای تجاری، یک دسته مهم هم قراردادهای خانوادگی است:
توافق درباره مهریه، نفقه، جهیزیه، تقسیم اموال، حضانت و ملاقات کودک، و توافقنامههای طلاق.
این توافقها اگر مبهم باشند، بعداً اختلافهای سنگین و طولانی میسازند؛ چون تنش احساسی بالاست و برداشتها متفاوت میشود.
برای نمونه، عبارتهای کلی مثل «پرداخت در آینده»، «تحویل با توافق»، «ملاقات با توافق طرفین» در عمل قابل اجرا نیست و نقطه اختلاف میشود.
در توافقات خانوادگی باید زمانبندی، مبلغ/تعهد، روش اجرا، ضمانت اجرا و مسیر حل اختلاف دقیق نوشته شود.
برای این دسته از قراردادها میتوانید از خدمات خانواده استفاده کنید.
چگونه قرارداد مناسب را انتخاب کنیم؟ (راهنمای تصمیمگیری)
انتخاب نوع قرارداد باید بر اساس چند سؤال ساده اما کلیدی انجام شود:
- آیا هدف انتقال مالکیت است یا انجام تعهد؟
- آیا رابطه شما تابعیت و دستور دارد (شبیه کار) یا مستقل و پروژهای است؟
- آیا پرداخت ثابت است یا وابسته به نتیجه؟
- آیا احتمال تغییرات زیاد است؟
- آیا نیاز به تضمین دارید؟
- آیا میخواهید امکان خروج سریع داشته باشید یا رابطه پایدار و لازم میخواهید؟
اگر پاسخ این سؤالها روشن شود، نوع قرارداد تا حد زیادی مشخص میشود.
اما نکته مهم این است که حتی بعد از انتخاب نوع قرارداد، متن باید متناسب با ریسکها تنظیم شود.
برای همین، بازبینی یا تنظیم اختصاصی از مسیر قراردادها میتواند احتمال اختلاف را بهشدت کاهش دهد.
بندهای مشترک و حیاتی در اکثر انواع قراردادهای حقوقی
فارغ از اینکه قرارداد شما بیع است یا اجاره یا پیمانکاری یا مشارکت، یک سری بندها تقریباً همیشه حیاتیاند و نبود آنها، قرارداد را ضعیف میکند.
این بخش را مثل یک چکلیست عمومی در نظر بگیرید.
۱) مشخصات طرفین و اختیار امضا
اگر طرفین درست شناسایی نشوند یا نمایندگی درست مشخص نشود، قرارداد در اجرا به مشکل میخورد.
نشانی دقیق و راه ارتباط رسمی هم از همین ابتدا باید روشن باشد.
۲) تعریف موضوع و دامنه کار
موضوع باید دقیق، جامع و مانع و قابل تحویل باشد. کلیگویی یعنی اختلاف قطعی.
۳) مبلغ، زمانبندی پرداخت و مستندات
پرداختها بهتر است مرحلهای و مشروط باشند و روش اثبات پرداخت (رسید/واریز) روشن شود.
۴) ضمانت اجرا، خسارت و وجه التزام
اگر طرف مقابل تخلف کند، باید خسارت پرداخت کند . در غیر این صورت، انگیزه اصلاح رفتار کاهش مییابد.
وجه التزامِ دقیق میتواند ابزار کنترل ریسک باشد.
۵) فسخ، خاتمه و تسویه حساب
خروج از قرارداد باید تعریف شود: چه شرایطی حق فسخ میدهد و بعد از فسخ تکلیف پول و تحویل و اموال چه می شود .
۶) حل اختلاف
داوری، دادگاه، مذاکره، یا ترکیبی؟ مهم این است که مسیر روشن و قابل اجرا باشد.
بند حل اختلاف مبهم، اختلاف را طولانیتر میکند ، توصیه میشود در بعضی قراردادها از جمله قرارداد مشارکت در ساخت تحت هیچ شرایطی از داوری استفاده نشود .
۷) محرمانگی و مالکیت فکری (در صورت نیاز)
در همکاریهای تجاری، نرمافزاری، محتوایی و… باید ضمانت اجرای حفظ محرمانگی روشن شود.
اشتباهات رایج در تنظیم انواع قراردادهای حقوقی
در اینجا چند خطای پرتکرار را میبینید که باعث اختلاف و پروندههای قضایی میشود:
قراردادهای آماده بدون تطبیق با موضوع، نبود معیار تحویل و کیفیت، پرداختهای بدون شرط، بندهای فسخ و خسارت مبهم، بیتوجهی به اختیار امضا، و عدم توجه به ضمائم.
اگر قرارداد شما مهم است (از نظر مبلغ، زمان یا ریسک)، بهترین کار این است که قبل از امضا، یک بار با نگاه اجرایی بازبینی شود.
برای این کار میتوانید از خدمات تخصصی قراردادها استفاده کنید.
جمعبندی: انواع قراردادهای حقوقی و شناخت قراردادها
شناخت «انواع قراردادهای حقوقی» به شما کمک میکند قالب مناسب برای هدف خود را انتخاب کنید و از اشتباهات خطرناک دور بمانید.
اما انتخاب نوع قرارداد فقط نقطه شروع است. آنچه اختلاف را کم میکند، متن دقیق و قابل اجراست:
موضوع روشن، تعهدات مرحلهای، پرداخت مشروط، ضمانت اجرا، فسخ دقیق و حل اختلاف مشخص.
اگر میخواهید قرارداد شما واقعاً کمریسک باشد، تنظیم یا بازبینی تخصصی را جدی بگیرید.
برای تنظیم و بازبینی قراردادهای حرفهای میتوانید از قراردادها استفاده کنید و اگر موضوع شما در حوزه خانواده و توافقات مالی خانوادگی است، مسیر خدمات خانواده میتواند کمک کند توافقنامه شما دقیق و قابل اجرا نوشته شود.
