در پروندههای کیفری، یکی از پرتکرارترین سوالها این است: « جرایم قابل گذشت و غیرقابل گذشت چیست؟ » پاسخ این سوال همیشه یکسان نیست؛ چون همه جرایم از نظر قانون «قابل گذشت» نیستند.
برخی جرایم با گذشت شاکی خصوصی از مسیر تعقیب خارج میشوند (جرایم قابل گذشت) و برخی دیگر حتی اگر شاکی رضایت بدهد، اصل رسیدگی ممکن است ادامه پیدا کند (جرایم غیرقابل گذشت).
همین تفاوت، اثر مستقیم روی تصمیمهای شاکی و متهم دارد: اینکه آیا میتوان با مذاکره و سازش پرونده را جمع کرد، آیا بخشیدن واقعاً پرونده را میبندد، و اینکه بهترین زمان برای اعلام گذشت چه زمانی است.
این موضوع در عمل اهمیت زیادی دارد؛ چون بسیاری از افراد بدون اینکه بدانند جرم قابل گذشت است یا نه، وارد مذاکره میشوند، پول پرداخت میکنند یا توافق میکنند و بعد میبینند پرونده همچنان ادامه دارد.
یا برعکس، بعضیها فکر میکنند چون جرم غیرقابل گذشت است، رضایت هیچ اثری ندارد، در حالی که رضایت در بسیاری از پروندهها میتواند روی مجازات، تخفیف، تبدیل یا تصمیمهای قضایی اثر جدی بگذارد.
در این مقاله، بهصورت کاملاً کاربردی توضیح میدهیم: جرم قابل گذشت و غیرقابل گذشت یعنی چه، معیار تشخیص چیست، «گذشت شاکی» و «رضایت» چه آثار حقوقی دارد، «بخشیدن» چه زمانی پرونده را مختومه میکند و چه زمانی فقط تخفیف میآورد، چه جرایمی معمولاً قابل گذشتاند، چه جرایمی معمولاً غیرقابل گذشتاند، و در نهایت چه نکاتی را در دادسرا و دادگاه باید رعایت کنید.
برای پیگیری تخصصی پرونده و تصمیمگیری درست، میتوانید از وبسایت وکیل ماهر استفاده کنید و از مسیر خدمات کیفری اقدام کنید.
جرم قابل گذشت چیست؟
جرم قابل گذشت، جرمی است که تعقیب آن (شروع و ادامه رسیدگی کیفری) معمولاً وابسته به شکایت شاکی خصوصی است و اگر شاکی «گذشت» کند یا رضایت بدهد، تعقیب یا اجرای مجازات در همان پرونده میتواند متوقف شود (البته بسته به مرحله پرونده و نوع جرم).
در این جرایم، نقش شاکی بسیار پررنگ است.
یعنی اگر شاکی شکایت نکند، پرونده گذر نمیکند یا ادامه نمییابد؛ و اگر شاکی شکایت کند ولی بعد «ببخشد»، پرونده ممکن است مختومه شود. به همین دلیل، مذاکره، سازش، پرداخت خسارت، و تنظیم رضایتنامه در این جرایم، معمولاً بسیار اثرگذار است.
اما یک نکته مهم: حتی در جرایم قابل گذشت، باید بدانید «زمان» اعلام گذشت و «نحوه» ثبت آن مهم است. گذشت باید در چارچوب رسمی اعلام شود و حتماً در پرونده ثبت گردد.
جرم غیرقابل گذشت چیست؟
جرم غیرقابل گذشت، جرمی است که جنبه عمومی آن پررنگتر است و رسیدگی به آن صرفاً به خواست شاکی خصوصی وابسته نیست.
یعنی حتی اگر شاکی رضایت بدهد یا «بخشد»، اصل رسیدگی میتواند ادامه پیدا کند و دادسرا/دادگاه ممکن است پرونده را از جهت جنبه عمومی دنبال کند.
این به این معنا نیست که رضایت هیچ اثری ندارد.
در بسیاری از جرایم غیرقابل گذشت، رضایت میتواند اثر مهمی داشته باشد: مانند تخفیف مجازات، تبدیل مجازات، مساعدت در تصمیمهای قضایی، یا اثرگذاری در برخی نهادهای ارفاقی. بنابراین، «بخشیدن» همیشه بیاثر نیست؛ اما همیشه «بستن پرونده» هم نیست.
تفاوت اصلی جرایم قابل گذشت و غیرقابل گذشت (بدون جدول)
۱) نقش شکایت شاکی
در جرایم قابل گذشت، شروع یا ادامه تعقیب معمولاً به شکایت شاکی وابسته است.
در جرایم غیرقابل گذشت، شکایت ممکن است پرونده را شروع کند، اما ادامه رسیدگی میتواند مستقل از خواست شاکی باشد.
۲) اثر گذشت و «بخشیدن»
در جرایم قابل گذشت، گذشت شاکی غالباً میتواند موجب توقف تعقیب یا مختومه شدن پرونده شود.
در جرایم غیرقابل گذشت، گذشت معمولاً به عنوان «عامل موثر در تخفیف» یا اثرگذاری بر مجازات مطرح است، نه توقف قطعی رسیدگی.
۳) هدف قانونگذار
در جرایم قابل گذشت، قانونگذار معمولاً جرم را بیشتر ناظر به حق خصوصی میداند و به شاکی اجازه میدهد با گذشت، پرونده را خاتمه دهد.
در جرایم غیرقابل گذشت، قانونگذار جنبه عمومی و نظم اجتماعی را پررنگتر میبیند.
«گذشت»، «رضایت»، «بخشیدن»؛ تفاوت این مفاهیم در عمل
در مکالمه روزمره، «رضایت»، «گذشت» و «بخشیدن» یکی تلقی میشود؛ اما در عمل باید دقیق باشید:
- گذشت شاکی: اعلام رسمی اینکه شاکی از شکایت خود صرفنظر میکند یا ادامه تعقیب را نمیخواهد.
- رضایت: گاهی به معنای توافق و سازش است و میتواند به گذشت منتهی شود.
- بخشیدن: اصطلاح عرفی برای گذشت یا صرفنظر کردن؛ اما باید در قالب گذشت رسمی ثبت شود تا اثر حقوقی داشته باشد.
نکته مهم: اگر توافق مالی میکنید یا خسارت میگیرید/میدهید، حتماً ترتیب ثبت رسمی گذشت یا رضایت را هم بدهید. بسیاری از افراد پول پرداخت میکنند ولی «گذشت رسمی» ثبت نمیشود و بعد اختلاف ایجاد میشود.
گذشت شاکی چه زمانی اثر دارد؟
اثر گذشت تا حد زیادی به مرحله پرونده بستگی دارد. در برخی پروندهها، اگر گذشت در مراحل اولیه اعلام شود، روند سریعتر مختومه میشود.
اما اگر پرونده به مرحله صدور حکم یا اجرای حکم رسیده باشد، اثر گذشت ممکن است متفاوت باشد.
همچنین باید بدانید گذشت ممکن است «کامل» باشد یا در برخی شرایط با توضیحات همراه شود.
از نظر عملی، هرچه متن رضایتنامه شفافتر باشد و در پرونده درست ثبت شود، ریسک اختلاف کمتر میشود.
اگر میخواهید دقیق بدانید برای پرونده شما گذشت چه اثری دارد، بهترین کار بررسی تخصصی پرونده است:
تماس برای خدمات کیفری و بررسی اثر گذشت شاکی
چه جرایمی معمولاً قابل گذشت هستند؟ (نمونههای رایج)
در عمل، برخی جرایم در عرف پروندهها بیشتر با گذشت شاکی جمع میشوند و مسیر مصالحه در آنها پررنگتر است. نمونههای رایج (با تاکید بر اینکه تشخیص نهایی به عنوان اتهام و شرایط پرونده وابسته است):
- بخشی از توهینها و تهدیدها در شرایط خاص پرونده
- برخی صدمات بدنی خفیف و نزاعها در برخی وضعیتها
- برخی دعاوی مرتبط با حقوق خصوصی که قانون برای آن گذشت را موثر دانسته
چون فهرست دقیق و مصداقی جرایم قابل گذشت در قوانین و رویهها ممکن است وابسته به عنوان دقیق جرم و شرایط پرونده باشد، بهترین کار این است که عنوان اتهام شما دقیق بررسی شود. بسیاری از اشتباهات زمانی رخ میدهد که افراد عنوان را اشتباه فرض میکنند.
چه جرایمی معمولاً غیرقابل گذشت هستند؟
جرایمی که به نظم عمومی، امنیت عمومی، یا حقوق عمومی جامعه مربوط میشوند، معمولاً در دسته غیرقابل گذشت قرار میگیرند. در این جرایم، حتی اگر شاکی رضایت بدهد، امکان ادامه رسیدگی از جهت جنبه عمومی وجود دارد. نمونههای کلی:
- جرایم شدید علیه امنیت یا نظم عمومی
- برخی جرایم سنگین مالی یا جرایمی که آثار اجتماعی گسترده دارد
- جرایمی که قانونگذار تعقیب آن را به اراده شاکی محدود نکرده است
تاکید میکنیم که در عمل، «عنوان دقیق اتهام» و «مواد قانونی مرتبط» تعیینکننده است؛ بنابراین برای تصمیمگیری درباره سازش یا بخشیدن، باید ابتدا عنوان پرونده را دقیق بدانید.
اگر شاکی هستید: قبل از بخشیدن به این ۷ نکته توجه کنید
۱) مطمئن شوید جرم قابل گذشت است یا نه
اگر جرم غیرقابل گذشت باشد، ممکن است پرونده از جنبه عمومی ادامه پیدا کند؛ پس تصمیم شما باید آگاهانه باشد.
۲) خسارت و حق خود را روشن کنید
قبل از گذشت، مشخص کنید چه چیزی میخواهید: جبران خسارت، عذرخواهی، بازگرداندن مال، یا هر شرط دیگر.
۳) توافق را مکتوب و دقیق کنید
توافق شفاهی در پرونده کیفری ریسک بالایی دارد. متن باید روشن باشد.
۴) گذشت را رسمی ثبت کنید
اگر گذشت در پرونده ثبت نشود، ممکن است اثر لازم را نداشته باشد.
۵) درباره زمان گذشت تصمیم درست بگیرید
گاهی گذشت زودهنگام قدرت چانهزنی شما را کم میکند؛ گاهی هم گذشت دیرهنگام فایده کمتری دارد.
۶) از متنهای مبهم پرهیز کنید
رضایتنامههای مبهم میتواند باعث اختلاف جدید شود.
۷) اگر چند متهم وجود دارد، تکلیف را روشن کنید
گذشت نسبت به یک نفر با گذشت نسبت به همه فرق میکند و باید شفاف باشد.
اگر متهم هستید: نقش رضایت شاکی در کاهش مجازات و نتیجه پرونده
اگر پرونده قابل گذشت باشد، گرفتن رضایت و گذشت شاکی میتواند اصل تعقیب را متوقف کند.
اگر پرونده غیرقابل گذشت باشد، رضایت شاکی معمولاً میتواند به عنوان عامل مهم برای تخفیف، تبدیل مجازات یا تصمیمهای مساعدتر مطرح شود.
بنابراین مذاکره برای سازش و جبران خسارت، در بسیاری از پروندهها منطقی است؛ اما باید درست مدیریت شود تا بعدها علیه شما استفاده نشود.
برای مدیریت مذاکره، تنظیم رضایتنامه و پیگیری پرونده، این مسیرها را در نظر بگیرید:
- تماس برای خدمات کیفری و بررسی قابل گذشت بودن جرم
- تماس برای تنظیم متن رضایتنامه و ثبت گذشت
- تماس برای پیگیری دادسرا و دادگاه در پروندههای قابل/غیرقابل گذشت
- تماس برای اعتراض، تجدیدنظر و پیگیری اجرای حکم در پروندههای کیفری
چند سناریوی واقعینما برای فهم بهتر اثر گذشت
سناریو ۱: دو نفر درگیر میشوند و شاکی بعد از جبران خسارت، رضایت میدهد. اگر عنوان پرونده در دسته قابل گذشت باشد، امکان مختومه شدن بیشتر است. اگر جنبه عمومی پررنگ باشد، رضایت میتواند در تخفیف اثر بگذارد.
سناریو ۲: یک پرونده به مرحله دادگاه رسیده و رأی صادر شده است. رضایت شاکی همچنان میتواند اثر داشته باشد، اما اثر دقیق آن به نوع جرم و وضعیت پرونده وابسته است.
سناریو ۳: چند متهم وجود دارد و شاکی فقط نسبت به یکی رضایت میدهد. اثر رضایت باید نسبت به همان شخص و در چارچوب پرونده بررسی شود.
جمعبندی جرایم قابل گذشت و غیرقابل گذشت چیست؟
جرایم قابل گذشت و غیرقابل گذشت تفاوت اصلیشان در نقش اراده شاکی و اثر «بخشیدن» است.
در جرایم قابل گذشت، گذشت شاکی معمولاً میتواند تعقیب را متوقف و پرونده را مختومه کند؛ در جرایم غیرقابل گذشت، گذشت معمولاً اثر مهمی در تخفیف یا تصمیمهای قضایی دارد اما الزاماً موجب توقف رسیدگی نمیشود.
از آنجا که تشخیص دقیق به «عنوان اتهام» و شرایط پرونده وابسته است، قبل از هر مذاکره، پرداخت یا تنظیم رضایتنامه، بهتر است پرونده تخصصی بررسی شود و گذشت به شکل رسمی در پرونده ثبت گردد. برای پیگیری حرفهای و تصمیم درست، از خدمات کیفری وکیل ماهر استفاده کنید.
