مرخصی استحقاقی کارگر؛ تعداد روز، محاسبه، ذخیره و بازخرید

مرخصی استحقاقی کارگر یکی از حقوق اصلی ناشی از رابطه کار است. کارگر در این مدت بدون حضور در محل کار از مزد خود برخوردار می شود و کارفرما نیز باید برنامه استفاده از مرخصی را مطابق قانون و شرایط کارگاه مدیریت کند.

اختلاف زمانی ایجاد می شود که درباره تعداد روزهای مرخصی، ذخیره آن، مرخصی ساعتی یا پرداخت مانده مرخصی در پایان همکاری توافقی وجود نداشته باشد.

قانون کار در مواد ۶۴ تا ۷۱ مقررات اصلی مرخصی استحقاقی را مشخص کرده است. بر اساس این مقررات، میزان مرخصی، نحوه ذخیره، زمان استفاده و وضعیت مانده آن در پایان قرارداد قواعد مشخصی دارد و نمی توان صرفاً بر اساس آیین نامه داخلی یک شرکت این حقوق را کاهش داد.

مرخصی استحقاقی کارگر چیست؟

مرخصی استحقاقی دوره ای از زمان اشتغال است که کارگر با استفاده از مزد، موقتاً از حضور در محل کار معاف می شود. هدف آن فراهم کردن فرصت استراحت و رسیدگی به امور شخصی بدون از دست رفتن مزد دوره مرخصی است.

این نوع مرخصی با مرخصی استعلاجی یا مرخصی بدون حقوق متفاوت است. در مرخصی استحقاقی، اصل بر برخورداری از مزد است و میزان آن نیز مستقیماً در قانون کار مشخص شده است.

کارگر سالانه چند روز مرخصی دارد؟

ماده ۶۴ قانون کار مقرر کرده است مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و با احتساب چهار روز جمعه، در مجموع یک ماه باشد.

از آنجا که چهار جمعه داخل این یک ماه لحاظ شده اند، در محاسبات معمول کارگاهی میزان مرخصی قابل استفاده به شکل روز کاری، ۲۶ روز در سال در نظر گرفته می شود.

بنابراین زمانی که کارگر مرخصی خود را به صورت روزهای کاری استفاده می کند، مبنای رایج محاسبه همان ۲۶ روز کاری سالانه است.

مرخصی ماهانه کارگر چگونه محاسبه می شود؟

اگر ۲۶ روز کاری سالانه را مبنا قرار دهیم، سهم مرخصی هر ماه تقریباً ۲.۱۷ روز کاری خواهد بود:

۲۶ ÷ ۱۲ = حدود ۲.۱۷ روز کاری در ماه

از منظر تقویمی نیز یک ماه مرخصی سالانه معادل حدود ۲.۵ روز تقویمی برای هر ماه کار است که چهار جمعه سالانه در آن لحاظ شده اند.

برای جلوگیری از اختلاف، بهتر است واحد منابع انسانی مبنای محاسبه خود را روشن و یکنواخت ثبت کند و مانده مرخصی هر کارگر در فیش یا سامانه حضور و غیاب قابل مشاهده باشد.

آیا جمعه و تعطیلات رسمی از مرخصی کم می شوند؟

قانون بین جمعه و سایر تعطیلات رسمی تفاوت گذاشته است.

چهار روز جمعه در محاسبه یک ماه مرخصی سالانه لحاظ شده اند؛ به همین دلیل میزان قابل استفاده به شکل روز کاری معمولاً ۲۶ روز است.

اما ماده ۶۴ صراحتاً مقرر کرده است سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نمی شوند. بنابراین اگر در میان دوره مرخصی کارگر یک تعطیل رسمی قرار گیرد، آن روز نباید از سهم مرخصی استحقاقی وی کسر شود.

مرخصی کارگر با کمتر از یک سال سابقه چگونه محاسبه می شود؟

اگر کارگر کمتر از یک سال کار کرده باشد، مرخصی او متناسب با مدت کارکرد محاسبه می شود.

برای نمونه، کارگری که شش ماه کار کرده است در محاسبه مبتنی بر ۲۶ روز کاری سالانه، حدود ۱۳ روز کاری مرخصی استحقاقی خواهد داشت.

فرمول ساده محاسبه به این شکل است:

مرخصی متناسب = ۲۶ روز × مدت کارکرد ÷ یک سال کامل

در قراردادهای کوتاه مدت نیز همین اصل تناسب باید رعایت شود و کوتاه بودن قرارداد به معنی حذف حق مرخصی نیست.

مرخصی کارگران مشاغل سخت و زیان آور چقدر است؟

ماده ۶۵ قانون کار برای کارگرانی که در مشاغل سخت و زیان آور فعالیت می کنند میزان بیشتری از مرخصی سالانه را در نظر گرفته است.

مرخصی سالانه این گروه ۵ هفته است و قانون توصیه کرده است حتی الامکان در دو نوبت و در پایان هر شش ماه کار مورد استفاده قرار گیرد.

بنابراین در مشاغل سخت و زیان آور نمی توان همان میزان مرخصی مشاغل عادی را بدون توجه به ماده ۶۵ اعمال کرد.

چند روز مرخصی قابل ذخیره است؟

طبق ماده ۶۶ قانون کار، کارگر نمی تواند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند.

هدف قانون این است که مرخصی صرفاً به طلب مالی تبدیل نشود و کارگر واقعاً از فرصت استراحت سالانه استفاده کند.

در روابط کاری مستمر، بهتر است کارگر برنامه مرخصی خود را طوری تنظیم کند که بیش از سقف قانونی به سال بعد منتقل نشود و کارفرما نیز امکان استفاده واقعی از مرخصی را فراهم کند.

آیا مرخصی بیش از ۹ روز می سوزد؟

این سؤال را نباید بدون توجه به نوع قرارداد و نحوه استمرار رابطه کاری پاسخ داد.

ماده ۶۶ اجازه ذخیره بیش از ۹ روز در هر سال را نمی دهد. در مقابل، ماده ۷۱ مقرر کرده است در صورت فسخ یا خاتمه قرارداد، بازنشستگی، ازکارافتادگی کلی یا تعطیلی کارگاه، مطالبات مربوط به مرخصی استحقاقی کارگر باید پرداخت شود.

بنابراین باید میان «ذخیره مرخصی در یک رابطه کاری ادامه دار» و «مانده مرخصی در زمان پایان قرارداد» تفاوت گذاشت. اگر درباره مانده چند سال، تمدید قراردادهای موقت یا جلوگیری کارفرما از استفاده مرخصی اختلاف وجود داشته باشد، وضعیت باید بر اساس اسناد و نوع قرارداد بررسی شود.

زمان استفاده از مرخصی را چه کسی تعیین می کند؟

ماده ۶۹ قانون کار مقرر کرده است تاریخ استفاده از مرخصی با توافق کارگر و کارفرما تعیین شود.

بنابراین کارگر اصولاً نمی تواند بدون اطلاع و هماهنگی، روزی را به عنوان مرخصی انتخاب و در محل کار حاضر نشود. از سوی دیگر، کارفرما نیز نباید به طور مستمر مانع استفاده کارگر از حق قانونی مرخصی شود.

اگر میان دو طرف اختلاف ایجاد شود، نظر اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل طبق قانون لازم الاجرا است.

مرخصی ساعتی چگونه محاسبه می شود؟

قانون کار امکان استفاده از مرخصی کمتر از یک روز را پذیرفته است. ماده ۷۰ تصریح می کند مرخصی کمتر از یک روز کار، جزء مرخصی استحقاقی محسوب می شود.

در نتیجه اگر کارگر چند ساعت از محل کار خارج شود و این زمان به عنوان مرخصی ثبت شود، ساعات استفاده شده باید از سهم مرخصی استحقاقی او کسر شوند.

نحوه تبدیل ساعت به روز باید با برنامه ساعت کار همان کارگاه هماهنگ باشد. برای مثال، در کارگاهی که روز کاری عادی ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه است، جمع مرخصی های ساعتی بر اساس همان برنامه کاری تبدیل می شود.

مانده مرخصی در پایان قرارداد چه می شود؟

ماده ۷۱ قانون کار تکلیف مانده مرخصی را در پایان رابطه کاری روشن کرده است.

در صورت فسخ یا خاتمه قرارداد، بازنشستگی، ازکارافتادگی کلی یا تعطیلی کارگاه، مطالبات مربوط به مرخصی استحقاقی استفاده نشده باید به کارگر پرداخت شود. در صورت فوت کارگر نیز این مطالبات به ورثه او تعلق می گیرد.

بنابراین کارفرما در زمان تسویه نهایی باید مانده قانونی مرخصی را نیز همراه با سایر مطالبات بررسی کند.

مبنای پرداخت مانده مرخصی چیست؟

در محاسبه مبلغ مانده مرخصی، باید مزد و مزایایی که طبق مقررات و رویه معتبر در مبنای پرداخت مرخصی قرار می گیرند بررسی شوند.

در رویه قضایی نیز بر این نکته تأکید شده است که مبنای محاسبه باید با مقررات مزد و مرخصی قانون کار هماهنگ باشد و نمی توان بدون مبنای قانونی هر پرداختی را به مبلغ بازخرید اضافه یا از آن حذف کرد.

اگر فیش حقوق کارگر شامل اجزای متعدد مانند مزد شغل، پایه سنوات، مزایای ثابت شغلی و مزایای رفاهی باشد، بهتر است محاسبه نهایی بر اساس وضعیت واقعی همان پرونده انجام شود.

آیا می توان مرخصی را در طول اشتغال بازخرید کرد؟

اصل فلسفه مرخصی استحقاقی استفاده واقعی کارگر از زمان استراحت است و ماده ۶۶ نیز ذخیره را محدود کرده است.

ماده ۷۱ پرداخت مطالبات مرخصی را به طور روشن در موارد پایان یا قطع رابطه کاری پیش بینی کرده است. بنابراین تبدیل دائمی مرخصی به وجه در طول رابطه کاری نباید جایگزین استفاده واقعی کارگر از مرخصی شود.

اگر کارفرما در پایان هر سال مبلغی تحت عنوان بازخرید مرخصی پرداخت می کند، اثر حقوقی آن باید با توجه به استمرار یا خاتمه قرارداد و اسناد پرداخت بررسی شود.

تفاوت مرخصی استحقاقی با مرخصی استعلاجی چیست؟

مرخصی استعلاجی به دلیل بیماری و عدم توانایی موقت برای کار استفاده می شود و تابع مقررات جداگانه است.

طبق ماده ۷۴ قانون کار، مدت مرخصی استعلاجی در صورت تأیید سازمان تأمین اجتماعی جزء سوابق کار و بازنشستگی کارگر محسوب می شود.

بنابراین روزهای مرخصی استعلاجی تأییدشده نباید از سهم ۲۶ روز کاری مرخصی استحقاقی کسر شوند.

مرخصی بدون حقوق چه تفاوتی دارد؟

مرخصی بدون حقوق، برخلاف مرخصی استحقاقی، همراه با پرداخت مزد نیست.

ماده ۷۲ قانون کار مقرر کرده است نحوه استفاده، مدت و شرایط بازگشت کارگر پس از مرخصی بدون حقوق با توافق کتبی کارگر یا نماینده قانونی او و کارفرما تعیین شود.

بنابراین کارگر نمی تواند مرخصی بدون حقوق را به صورت یک جانبه برای هر مدت دلخواه اعمال کند.

مرخصی ازدواج و فوت بستگان از مرخصی استحقاقی کم می شود؟

خیر. ماده ۷۳ قانون کار برای ازدواج دائم کارگر و همچنین فوت همسر، پدر، مادر یا فرزند، سه روز مرخصی با استفاده از مزد پیش بینی کرده است.

این مرخصی یک حق مستقل است و نباید از سهم مرخصی استحقاقی سالانه کارگر کسر شود.

مرخصی حج چگونه است؟

طبق ماده ۶۷ قانون کار، هر کارگر در تمام مدت اشتغال خود فقط برای یک نوبت حق دارد برای ادای فریضه حج واجب از یک ماه مرخصی استحقاقی یا مرخصی بدون حقوق استفاده کند.

نوع مرخصی در این مورد به میزان مرخصی استحقاقی موجود و توافق و شرایط کارگر بستگی دارد.

اگر کارفرما با مرخصی موافقت نکند چه باید کرد؟

کارفرما می تواند زمان استفاده از مرخصی را با توجه به نیاز کارگاه و در چهارچوب توافق مدیریت کند، اما این اختیار به معنی حذف حق مرخصی نیست.

اگر کارگر بارها درخواست مرخصی کند و کارفرما بدون دلیل و به طور مستمر امکان استفاده را ندهد، بهتر است درخواست ها به صورت قابل اثبات ثبت شوند.

در صورت ایجاد اختلاف، ماده ۶۹ قانون کار نظر اداره کار محل را لازم الاجرا دانسته است.

چگونه مانده مرخصی را در اداره کار اثبات کنیم؟

در اختلافات مربوط به مرخصی، ثبت سوابق اهمیت زیادی دارد. مدارک زیر می توانند حسب مورد مورد بررسی قرار گیرند:

• کارت یا سامانه حضور و غیاب؛
• فرم های درخواست و تأیید مرخصی؛
• فیش حقوقی؛
• سامانه منابع انسانی شرکت؛
• پیام ها و ایمیل های مرتبط با مرخصی؛
• گزارش مانده مرخصی؛
• قرارداد کار و آیین نامه داخلی؛
• مدارک تسویه حساب پایان همکاری.

اگر کارگر مدعی مانده مرخصی است و کارفرما ادعای استفاده کامل را مطرح می کند، ثبت دقیق مرخصی های استفاده شده می تواند نقش مهمی در رسیدگی داشته باشد.

اگر کارفرما مانده مرخصی را پرداخت نکند چه کنیم؟

در پایان رابطه کاری، اگر مانده قانونی مرخصی در تسویه حساب پرداخت نشود، کارگر می تواند این مطالبه را همراه با سایر حقوق خود در مراجع حل اختلاف کار مطرح کند.

برای آشنایی با مسیر عمومی طرح دعوا می توانید مقاله شکایت کارگر از کارفرما را مطالعه کنید.

رسیدگی در مرحله نخست معمولاً در هیأت تشخیص اداره کار انجام می شود.

اشتباهات رایج کارگر و کارفرما درباره مرخصی

• محاسبه مرخصی سالانه به عنوان ۳۰ روز کاری؛
• کسر تعطیلات رسمی میان دوره مرخصی از سهم کارگر؛
• تصور اینکه قرارداد کوتاه مدت هیچ مرخصی ندارد؛
• ذخیره کردن نامحدود مرخصی برای سال های بعد؛
• نداشتن ثبت دقیق مرخصی ساعتی؛
• تبدیل همیشگی مرخصی به پول به جای امکان استفاده واقعی؛
• کسر مرخصی استعلاجی یا مرخصی ازدواج از سهم استحقاقی؛
• تسویه حساب نهایی بدون بررسی مانده مرخصی.

نقش وکیل در اختلافات مربوط به مرخصی

در بسیاری از پرونده ها اختلاف درباره تعداد روزها نیست، بلکه درباره این است که چه مقدار مرخصی واقعاً استفاده شده، چند روز قابل ذخیره بوده و قرارداد در چه تاریخی خاتمه یافته است.

وکیل می تواند قرارداد، فیش حقوق، سوابق حضور و غیاب، فرم های مرخصی و اسناد تسویه را بررسی کند و میزان قابل مطالبه را بر اساس وضعیت واقعی پرونده تعیین نماید.

برای کارفرما نیز طراحی درست فرآیند ثبت درخواست و مانده مرخصی می تواند از اختلافات بعدی جلوگیری کند.

برای مطالعه بیشتر می توانید مطلب نقش وکیل در دعاوی کارگر و کارفرما را مطالعه کنید.

جمع بندی

مرخصی استحقاقی سالانه کارگران طبق ماده ۶۴ قانون کار با استفاده از مزد و با احتساب چهار روز جمعه، در مجموع یک ماه است که در محاسبات روز کاری معادل ۲۶ روز کاری در سال در نظر گرفته می شود.

برای کار کمتر از یک سال، مرخصی متناسب با مدت کار محاسبه می شود. کارگران مشاغل سخت و زیان آور نیز ۵ هفته مرخصی سالانه دارند.

در روابط کاری مستمر، حداکثر ۹ روز از مرخصی سالانه قابل ذخیره است. زمان استفاده با توافق کارگر و کارفرما تعیین می شود و در پایان رابطه کاری، مطالبات مربوط به مانده قانونی مرخصی باید تعیین تکلیف و پرداخت شود.