نحوه تنظیم شکواییه کیفری

نحوه تنظیم شکواییه کیفری : اگر قصد دارید یک جرم را به صورت رسمی پیگیری کنید، معمولاً اولین قدم « تنظیم شکواییه » است؛ یعنی همان متن شکایت کیفری که به دادسرا/مرجع قضایی ارائه می شود تا تحقیقات آغاز گردد.

اما بسیاری از شکایت ها به دلیل نگارش ناقص، ابهام در شرح ماوقع، انتخاب اشتباه عنوان اتهام، یا نداشتن ادله و پیوست های کافی، از همان ابتدا دچار مشکل می شوند: پرونده به رفع نقص می خورد، روند طولانی می شود، یا حتی تصمیم هایی مثل منع تعقیب صادر می گردد.

در این مقاله یک راهنمای عملی و دقیق ارائه می کنیم تا بدانید نحوه تنظیم شکواییه کیفری چگونه است، چه بندهایی باید حتماً داخل متن بیاید، چه نکاتی را باید رعایت کنید تا شکایت شما «روشن، قابل رسیدگی و مستند» باشد، و همچنین چند نمونه متن قابل استفاده (قابل شخصی سازی) ارائه می کنیم.

این مطلب برای عموم نوشته شده و جایگزین مشاوره اختصاصی با بررسی اسناد پرونده نیست.

اگر در پرونده تان حساسیت بالاست (مثلاً کلاهبرداری، تهدید، ضرب و جرح، خیانت در امانت، جرایم رایانه ای، جعل، توهین و…) پیگیری دقیق و حرفه ای اهمیت بیشتری پیدا می کند.

در صورت نیاز به مسیرهای تخصصی تر می توانید از محتوای راهنما و خدمات حقوقی آنلاین وکیل ماهر استفاده کنید و برای پرونده های کیفری به طور ویژه سراغ خدمات کیفری بروید.

شکواییه کیفری چیست و چه زمانی لازم می شود؟

«شکواییه» نوشته ای رسمی است که شاکی (یا نماینده قانونی/وکیل او) برای اعلام وقوع جرم و درخواست رسیدگی، به مرجع قضایی ارائه می کند. شکواییه با «گزارش» یا «درد دل» فرق دارد؛ شکواییه باید ساختار حقوقی مشخص داشته باشد، اطلاعات هویتی و ارتباطی دقیق درج شود، موضوع شکایت (عنوان یا دست کم شرح جرم)، زمان و مکان وقوع، ادله و پیوست ها تا حد امکان ارائه گردد.

در حقوق ایران، چارچوب حداقلیِ مواردی که باید در شکواییه ذکر شود، در ماده ۶۸ آیین دادرسی کیفری آمده است؛ مانند مشخصات شاکی، نشانی و راه های تماس، موضوع شکایت، زمان و مکان وقوع جرم، ضرر و زیان، ادله و اطلاعات شهود/مطلعان (در صورت امکان).

شکواییه معمولاً در این موقعیت ها استفاده می شود: وقتی شما «بزه دیده» یا «شاکی» هستید و می خواهید تعقیب کیفری شروع شود؛ یا وقتی می خواهید علاوه بر مجازات، ضرر و زیان ناشی از جرم را هم مطالبه کنید؛ یا وقتی جرم قابل گذشت است و بدون شکایت شما اصولاً رسیدگی آغاز نمی شود.

تفاوت شکواییه با دادخواست حقوقی (خیلی کوتاه اما کاربردی)

اشتباه رایج این است که افراد موضوع  حقوقی را با کیفری قاطی می کنند. اگر خواسته شما «الزام به انجام تعهد»، «مطالبه وجه قرارداد»، «الزام به تنظیم سند رسمی» و امثال آن باشد، غالباً مسیر حقوقی و «دادخواست» مطرح است. اما اگر موضوع شما «جرم» است (مثل کلاهبرداری، خیانت در امانت، جعل، تهدید، ضرب و جرح، توهین، سرقت و…)، مسیر کیفری و «شکواییه» مطرح می شود.

البته مواردی هم هست که هم جنبه کیفری دارد و هم حقوقی (مثل کلاهبرداری یا خیانت در امانت که می تواند هم تعقیب کیفری داشته باشد و هم مطالبه ضرر و زیان). در این حالت، شکواییه باید دقیق نوشته شود تا هم مسیر کیفری درست پیش برود و هم امکان مطالبه خسارت محفوظ بماند.

قبل از نوشتن شکواییه: ۷ کار ضروری که کیفیت شکایت شما را چند برابر می کند

قبل از اینکه حتی یک خط بنویسید، این ۷ مورد را انجام دهید. انجام این ها باعث می شود متن شما دقیق تر باشد و پرونده سریع تر جلو برود:

۱) خط زمانی (Timeline) بسازید: تاریخ ها، ساعت ها، مکان ها، نام افراد و اتفاق ها را به ترتیب بنویسید. شکواییه خوب، «روایت منظم» دارد.

۲) ادله را دسته بندی کنید: اسناد (قرارداد، رسید، فاکتور)، پیام ها (SMS/واتساپ/تلگرام)، فایل صوتی/تصویر، شهادت شهود، گزارش پلیس، نظریه کارشناس، پرینت حساب، مکاتبات رسمی. هر کدام را جدا و نام گذاری کنید.

۳) هویت و نشانی طرف مقابل را تا حد ممکن دقیق کنید: نام و نام خانوادگی، شماره ملی (اگر دارید)، شماره تماس، آدرس، محل کار، نشانی های اینترنتی/آیدی ها (در جرایم رایانه ای). هرچه متهم مجهول تر باشد، روند ابلاغ و احضار سخت تر می شود.

۴) عنوان احتمالی جرم را بررسی کنید: لازم نیست شما دقیقاً همان عنوان قانونی را ۱۰۰٪ درست بزنید، اما انتخاب نزدیک و درست، به فهم پرونده کمک می کند. با این حال، مهم تر از عنوان، «شرح دقیق ماوقع» است.

۵) خواسته تان را روشن کنید: فقط مجازات؟ یا مجازات + رد مال + جبران خسارت؟ یا دستور موقت/تأمین دلیل؟ شکواییه باید نشان دهد شما دقیقاً چه می خواهید.

۶) متن را ساده و قابل اثبات بنویسید: جمله های احساسی، توهین آمیز، یا ادعاهای بدون سند، به ضرر شماست. آنچه می نویسید باید قابل اثبات باشد.

۷) اگر پرونده حساس است، از مسیر تخصصی کمک بگیرید: مخصوصاً در موضوعاتی مثل کلاهبرداری های پیچیده، جرایم اینترنتی، جعل، پرونده های چندمتهمی و مواردی که احتمال دفاعیات فنی وجود دارد. در این حالت استفاده از خدمات کیفری می تواند جلوی خطاهای پرهزینه را بگیرد.

اجزای اصلی شکواییه کیفری (ساختار استاندارد و قابل کپی)

برای اینکه شکواییه شما کامل باشد، بهتر است دقیقاً با این چارچوب جلو بروید. این ساختار با الزامات ماده ۶۸ نیز هم راستا است: مشخصات شاکی، نشانی، موضوع شکایت، زمان و مکان، ادله و… .

۱) مشخصات شاکی (شما)

نام و نام خانوادگی، نام پدر، شماره ملی/شناسنامه، شغل، تاریخ تولد (یا سن)، نشانی دقیق، کدپستی، شماره تماس، ایمیل (در صورت تمایل). اگر نماینده قانونی هستید (ولی، قیم، وکیل)، باید سمت و مستندات نمایندگی را هم ذکر کنید.

۲) مشخصات مشتکی عنه/متهم (طرف مقابل)

هرچه دقیق تر بهتر: نام و نام خانوادگی، نام پدر، شماره ملی (اگر در دسترس است)، نشانی منزل/کار، شماره تماس، هر نشانی دیگری که به احضار و ابلاغ کمک کند. اگر هویت کامل را ندارید، حداقل اطلاعات موجود را بنویسید و توضیح دهید چرا اطلاعات ناقص است (مثلاً فقط شماره کارت/شماره تلفن/آیدی دارید).

۳) عنوان اتهام (موضوع شکایت)

عنوان را کوتاه و روشن بنویسید. مثال: «شکایت بابت کلاهبرداری»، «خیانت در امانت»، «تهدید»، «توهین»، «ضرب و جرح عمدی»، «جعل و استفاده از سند مجعول»، «سرقت»، «مزاحمت تلفنی»، «نشر اکاذیب» و…

اگر مطمئن نیستید دقیقاً کدام عنوان منطبق است، می توانید بنویسید: «شکایت بابت ارتکاب بزه (احتمالاً …) حسب مورد» یا «شکایت بابت وقوع جرم و تقاضای رسیدگی و تطبیق عنوان مجرمانه». اما توجه کنید: این عبارت ها جای شرح دقیق ماوقع را نمی گیرد.

۴) شرح ماوقع (مهم ترین بخش شکواییه)

این قسمت باید مثل یک گزارش دقیق باشد: چه کسی، چه کاری، چه زمانی، کجا، چگونه، با چه ابزار/روش، چه نتیجه ای ایجاد شد. اگر چند مرحله دارد، مرحله به مرحله بنویسید. اگر گفت وگو یا پیام مهمی هست، خلاصه اش را ذکر کنید و سندش را پیوست کنید.

نکته طلایی: به جای «ایشان آدم کلاهبرداری است»، بنویسید: «در تاریخ … ایشان با وعده … مبلغ … را از طریق … دریافت کرد و سپس … (شرح)؛ مطابق پرینت حساب پیوست شماره …». یعنی به جای قضاوت، «واقعه + سند».

۵) زمان و مکان وقوع جرم

زمان دقیق (تاریخ و در صورت امکان ساعت) و مکان دقیق (آدرس/محله/شهر) را بنویسید. اگر جرم اینترنتی است، بگویید ارتباط از طریق کدام پلتفرم بوده و در چه تاریخی رخ داده است.

۶) ادله و مستندات (لیست پیوست ها)

ادله را به صورت شماره گذاری شده بنویسید و دقیقاً مطابق همان شماره، فایل ها/اسناد را پیوست کنید. مثال: «۱- تصویر قرارداد مورخ …»، «۲- رسید واریز وجه»، «۳- اسکرین شات پیام ها»، «۴- مشخصات شهود»، «۵- گزارش کلانتری».

اگر پیوست ها ارائه می شود، باید «همان چیزی باشد که به آن استناد کرده اید» تا رسیدگی معنا پیدا کند. اصولاً پیوست ها باید خوانا و قابل بررسی باشد و تطبیق و اصالت آن ها در روند رسیدگی اهمیت دارد.

۷) ضرر و زیان و خواسته های شما

اگر خسارت مالی دیده اید، مبلغ و توضیحش را بنویسید: «رد مال»، «جبران خسارت»، «هزینه درمان»، «افت قیمت»، «خسارت تأخیر»، یا «ضرر و زیان ناشی از جرم» (حسب مورد). اگر فعلاً مبلغ دقیق ندارید، می توانید کلیات را ذکر کنید و بعداً تکمیل نمایید، اما تا حد ممکن دقیق بودن بهتر است.

۸) درخواست های تکمیلی (در صورت نیاز)

بسته به پرونده، می توانید درخواست کنید: معرفی متهم، تحقیق از شهود، ارجاع به کارشناسی، استعلام از بانک/مخابرات، بررسی دوربین مداربسته، دستور تأمین دلیل، یا هر اقدام تحقیقی ضروری. این درخواست ها باید منطقی و مرتبط با ادله باشد.

۹) امضا و تاریخ

تاریخ تنظیم شکواییه و امضای شاکی یا وکیل/نماینده قانونی.

نحوه ثبت شکواییه: حضوری یا الکترونیکی؟ (روند رایج)

در عمل، بسیاری از شکایت ها از طریق «دفاتر خدمات الکترونیک قضایی» ثبت می شود. معمولاً لازم است ابتدا در سامانه ثنا ثبت نام و احراز هویت انجام دهید و سپس شکایت ثبت گردد. امکان انجام برخی مراحل از طریق همین دفاتر هم وجود دارد و بعضی سامانه های نوبت دهی نیز برای کاهش اتلاف وقت استفاده می شوند.

نکته مهم: شما در مرحله ثبت، باید متن شکواییه و پیوست ها را به صورت منظم ارائه دهید. اگر متن شما پراکنده باشد یا پیوست ها ناقص باشد، احتمال رفع نقص بالا می رود. اگر مایلید از همان ابتدا متن استاندارد و قابل دفاع داشته باشید، استفاده از خدمات کیفری در پرونده های مهم، معمولاً ریسک خطا را کاهش می دهد.

چگونه «شرح ماوقع» را حرفه ای بنویسیم؟ (فرمول ساده اما مؤثر)

بهترین روش برای نوشتن شرح ماوقع این است که آن را به «واحدهای قابل اثبات» تبدیل کنید. یک فرمول پیشنهادی:

مقدمه کوتاه: رابطه شما با طرف مقابل چیست و از کجا شروع شد؟

واقعه اصلی: چه اتفاقی افتاد؟ (با تاریخ و مکان)

روش ارتکاب: چگونه این کار انجام شد؟ (وعده، تهدید، فریب، جعل، انتقال مال، ضرب و…)

نتیجه و خسارت: چه ضرری ایجاد شد؟

سند و شاهد: برای هر ادعا، سندش چیست؟

نکته مهم: از کلمات قطعی مثل «مطمئناً»، «قطعاً»، «بدون شک» فقط وقتی استفاده کنید که سند دارید. در غیر این صورت، واقعیت را توصیف کنید و اجازه دهید مرجع رسیدگی عنوان را تطبیق دهد.

اشتباهات رایج در تنظیم شکواییه (که باعث تضعیف پرونده می شود)

این اشتباه ها در عمل خیلی تکرار می شود و به ضرر شاکی تمام می شود:

1. کلی گویی: «از من کلاهبرداری کرده» بدون ذکر تاریخ، مبلغ، روش، و سند.
2. زیاده گویی احساسی: چند صفحه توهین، قضاوت، یا داستان پردازی؛ بدون ارائه ادله.
3. عنوان اشتباه با شرح نامنطبق: مثلاً عنوان «سرقت» اما شرح «اختلاف حساب قراردادی». در این حالت احتمالاً مسیر درست از ابتدا منحرف می شود.
4. بی توجهی به ادله: اشاره به پیام ها و رسیدها اما پیوست نکردن یا پیوست مبهم و ناخوانا.
5. عدم ارائه نشانی و اطلاعات تماس: هم برای خودتان (ابلاغ) و هم برای طرف مقابل (احضار). ماده ۶۸ بر درج نشانی و اطلاعات تماس تأکید دارد.
6. ادعاهای سنگین بدون پشتوانه: مثل نسبت دادن چند جرم هم زمان بدون ارتباط با پرونده. این کار ممکن است تمرکز پرونده را از بین ببرد.
7. بی توجهی به مسیر پیگیری بعد از ثبت: بسیاری فکر می کنند با ثبت شکواییه کار تمام است، در حالی که پیگیری ابلاغ ها، حضور در جلسه، ارائه تکمیل ادله، و پاسخ به دفاعیات طرف مقابل مهم است.

نمونه قالب شکواییه کیفری (قابل شخصی سازی)

نمونه زیر یک قالب عمومی است. شما باید جزئیات واقعی پرونده خودتان را جایگزین کنید. بهتر است متن را کوتاه اما دقیق نگه دارید و هر ادعا را با سند پشتیبانی کنید.

بسمه تعالی

ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب / مقام محترم قضایی
با سلام

اینجانب: (نام و نام خانوادگی) فرزند (نام پدر) به شماره ملی (....) شغل (....)
نشانی: (....) تلفن: (....)

مشتکی‌عنه: (نام و نام خانوادگی/مشخصات تا حد امکان) نشانی: (....) تلفن/اطلاعات: (....)

موضوع شکایت: (مثلاً کلاهبرداری / خیانت در امانت / تهدید / توهین / ضرب و جرح / جعل و ...)

شرح ماوقع:
۱) در تاریخ (....) در محل (....) مشتکی‌عنه با (شرح دقیق اقدام/گفتار/رفتار) باعث (نتیجه) گردید.
۲) اینجانب در نتیجه اقدام فوق متحمل (شرح خسارت: مالی/جسمی/حیثیتی) شدم.
۳) ادله و مستندات وقوع بزه عبارت است از: (شماره‌گذاری پیوست‌ها)

ادله و پیوست‌ها:
۱- (سند/رسید/قرارداد) پیوست شماره ۱
۲- (پرینت حساب/واریز) پیوست شماره ۲
۳- (اسکرین‌شات پیام‌ها) پیوست شماره ۳
۴- (مشخصات شهود/مطلعان) پیوست شماره ۴
۵- (گزارش کلانتری/پزشکی قانونی/کارشناسی) پیوست شماره ۵

خواسته:
صدور دستور لازم جهت تعقیب کیفری مشتکی‌عنه، انجام تحقیقات لازم (اخذ اظهارات شهود، استعلامات، کارشناسی حسب مورد)
و در نهایت صدور قرار جلب به دادرسی و کیفرخواست/حکم مقتضی به انضمام رد مال و جبران ضرر و زیان ناشی از جرم (حسب مورد).

با احترام
نام و نام خانوادگی / امضا
تاریخ: (....)

برای چند جرم رایج، شکواییه را چگونه هدفمندتر بنویسیم؟

۱) کلاهبرداری (وقتی فریب و بردن مال مطرح است)

در شکواییه کلاهبرداری باید روی «روش فریب»، «وعده/مانور متقلبانه»، «تحصیل مال» و «رابطه بین فریب و پرداخت شما» تمرکز کنید. اگر صرفاً اختلاف قراردادی باشد و فریب اولیه اثبات نشود، ممکن است پرونده به سمت حقوقی برود.

برای تقویت متن: پیام ها، تبلیغات، قرارداد، رسیدها، پرینت حساب، شاهد مذاکره، و هر مدرکی که نشان دهد تصمیم شما بر اساس فریب شکل گرفته را ضمیمه کنید.

۲) خیانت در امانت (وقتی مال را سپرده اید و برنگشته)

اینجا مهم است نشان دهید «مال یا سند را امانی داده اید»، رابطه امانی چگونه شکل گرفته (قرارداد/رسید/شاهد)، و مشتکی عنه برخلاف توافق آن را «تصاحب/تلف/مفقود» کرده یا از استرداد خودداری نموده است.

۳) تهدید و مزاحمت (وقتی پیام/تماس/تعقیب و ایجاد ترس مطرح است)

تاریخ تماس ها، شماره ها، متن پیام ها، فایل صوتی، شاهدان و حتی گزارش پلیس (اگر گرفته اید) بسیار مهم است. متن شکواییه باید دقیقاً نشان دهد تهدید «چه بوده» و «چگونه» موجب خوف یا آسیب شده است.

۴) توهین و نشر اکاذیب (وقتی آبرو و اعتبار هدف قرار گرفته)

در این پرونده ها «محتوا» (عبارت توهین آمیز یا خبر دروغ) و «انتشار» (کجا، چه زمان، برای چه کسانی) کلیدی است. اسکرین شات ها باید کامل باشد (شامل تاریخ/آیدی/لینک). اگر صفحه حذف می شود، سریع اقدام به مستندسازی کنید.

۵) ضرب و جرح (وقتی آسیب جسمی ایجاد شده)

تاریخ و مکان دقیق، شاهدان، تصاویر، و مهم تر از همه مستندات پزشکی اهمیت دارد. اگر گزارش پزشکی قانونی دارید، پیوست کنید. اگر ندارید، درخواست ارجاع به پزشکی قانونی را در شکواییه بنویسید.

بعد از ثبت شکواییه چه می شود؟ (آشنایی با مسیر پرونده)

پس از ثبت، معمولاً پرونده به دادسرا ارجاع می شود و تحقیقات مقدماتی آغاز می گردد: احضار طرفین، اخذ اظهارات، بررسی ادله، ارجاع به کارشناسی، استعلام ها و… . کیفیت شکواییه شما روی سرعت و جهت این مرحله اثر مستقیم دارد.

اگر ادله کافی نباشد یا عمل ارتکابی جرم نباشد، ممکن است «قرار منع تعقیب» صادر شود؛ در مقابل، اگر ادله کافی باشد، ممکن است «قرار جلب به دادرسی» صادر شود و پرونده به سمت صدور کیفرخواست و ارسال به دادگاه برود.

اگر قرار منع تعقیب صادر شد، چه کار کنیم؟

در آموزش های عمومی و منابع حقوقی، برای اعتراض شاکی به قرار منع تعقیب (در بسیاری از حالت ها) مهلت هایی مانند «۱۰ روز برای مقیم ایران و یک ماه برای مقیم خارج» از تاریخ ابلاغ ذکر می شود؛ همچنین در برخی فروض و مسیرهای اعتراضی/تجدیدنظر (بسته به مرجع صدور قرار و نوع رسیدگی)، مهلت ها می تواند متفاوت باشد و حتی ۲۰ روز مطرح شود.

بنابراین نکته عملی این است: به محض ابلاغ قرار، متن قرار و مرجع صادرکننده را دقیق بررسی کنید و فوراً اقدام کنید. اعتراض موفق معمولاً وقتی شکل می گیرد که شما بتوانید: (۱) ادله جدید ارائه دهید، یا (۲) نقص تحقیقات را نشان دهید، یا (۳) توضیح دهید چرا نتیجه گیری منع تعقیب با محتویات پرونده سازگار نیست.

اگر پرونده تان در نقطه حساس قرار گرفته (مثلاً منع تعقیب صادر شده یا اختلاف بر سر عنوان جرم جدی است)، استفاده از خدمات کیفری می تواند در تنظیم اعتراض و تکمیل ادله مؤثر باشد.

چک لیست نهایی قبل از ثبت شکواییه (برای اینکه چیزی از قلم نیفتد)

قبل از ثبت، این موارد را یک بار مرور کنید:

• مشخصات و نشانی شاکی کامل و دقیق است (کدپستی/تلفن درج شده).
• مشخصات طرف مقابل تا حد ممکن کامل است (یا دلیل نقص مشخصات توضیح داده شده).
• موضوع شکایت روشن است و با شرح ماوقع تضاد ندارد.
• زمان و مکان وقوع جرم دقیق نوشته شده.
• شرح ماوقع مرحله به مرحله و قابل فهم است.
• ادله شماره گذاری و دقیقاً مطابق همان شماره پیوست شده.
• خواسته ها روشن است (تعقیب، مجازات، رد مال، خسارت، تحقیقات تکمیلی).
• متن فاقد توهین، اغراق، یا ادعاهای بدون سند است.

اگر این چک لیست را رعایت کنید، شکواییه شما از نظر شکل و محتوا به استاندارد نزدیک تر می شود و احتمال رفع نقص یا سردرگمی در رسیدگی کاهش پیدا می کند.

جمع بندی: نحوه تنظیم شکواییه کیفری

یک شکواییه کیفریِ خوب سه ویژگی دارد: روشن است (ابهام ندارد)، مستند است (برای ادعاها دلیل دارد)، و هدفمند است (خواسته ها و مسیر تحقیقات را مشخص می کند). اگر این سه اصل رعایت شود، حتی اگر عنوان جرم دقیق نباشد، مرجع رسیدگی با بررسی شرح و ادله، مسیر درست را بهتر تشخیص می دهد.

در نهایت، اگر پرونده شما پیچیده است یا احتمال دفاعیات فنی وجود دارد (به خصوص در پرونده های مالی/رایانه ای/جعل)، بهتر است از همان ابتدا متن شکواییه با نگاه تخصصی آماده شود. برای این موضوع می توانید سراغ خدمات کیفری بروید تا ریسک خطاهای ابتدایی کاهش پیدا کند.

تذکر مهم: این مطلب آموزشی و عمومی است و جایگزین مشاوره حقوقی اختصاصی با بررسی مدارک پرونده نیست. مقررات و مهلت ها ممکن است بسته به مرجع رسیدگی، نوع اتهام و شرایط پرونده متفاوت باشد.